Notes

1. Friedrich Kittler, “Die letzte Radiosendung.” On the Air: Kunst im öffentlichen Datenraum, ed. by Heidi Grundmann (Innsbruck: Transit, 1993), p. 72.

2. All tranlsations are the author’s own unless otherwise stated. ‘[…] en in de blakende zon de koude onpersoonlijke stem uit de radio, de miljoenen stemmen (ook de hese, de dappere, de nooit vermoeide God-en-vaderland-stemmen) uit miljoenen radio’s waarmee de ether was gevsuld – en de lucht gevuld met het links-rechts links rechts links rechts binnen de muren achter zijn rug […]’ Ivo Michiels, Het Boek Alfa (Amsterdam: De Bezige Bij, 1982 [1963]), p. 143.

3. Paul Rodenko, ‘Het radiofonische gedicht.’ De Sprong van Münchhausen (Den Haag: Bert Bakker, 1959), pp. 31-35.

4. ‘Wat wij “radio” noemen is voorlopig alleen maar een technisch systeem tot overbrenging van geluid; voorzover de radio met kunst te maken heeft is zij transito gebied. Er worden, met name in Frankrijk en Duitsland, pogingen ondernomen om tot een authentieke radiokunstvorm te komen, zowel op het gebied van de pure klank (radiofonische muziek) als op het gebied van het gesproken woord (het hoorspel); maar het merkwaardige is dat het vooral technici, sociologen, psychologen e.d. zijn die zich met het probleem bezighouden: vooralsnog hebben zich geen Eisensteins en Poedowkins van de radio als authentieke kunstvorm gemanifesteerd.’, Rodenko, p.31.

5. I use the word ‘modernism’ in a broad sense, to include the works of the historical avant-garde.

6. See Friedrich Kittler, Discourse Networks 1800/1900, trans. by Michael Metteer and Chris Cullens (Stanford, CA: Stanford University Press, 1990); Grammophon, Film, Typewriter (Berlin: Brinkmann & Bose, 1986); Marshall McLuhan, Understanding Media: the Extensions of Man (New York: McGraw Hill, 1964; repr. London: Ark, 1987); Jay Bolter and Richard Grusin, Remediation: Understanding New Media (Cambridge, MA: MIT Press, 1999).

7. Kittler distinguishes two ‘discourse networks’: that of 1800 and that of 1900. Each is dominated by a set of ideas about language and communication. See Discourse Networks.

8. This reading of Michiels became canonical through the essays of Hugo Bousset. Bousset suggests that in Michiels’s works Jakobson’s poetical function is dominant. ‘Taalkritiek en taalcreatie: het “opus” in de hedendaagse Vlaamse prozaliteratuur’ in Schrijven aan een Opus. Gesprekken met 9 Vlaamse Auteurs (Antwerpen: Manteau, 1982), p. 11. See also Anne Marie Musschoot, ‘Michiels, Postmodern’ in Modern, Postmodern: over auteurs en hun romans, ed. by Roland Duhamel and Jaak de Vos (Apeldoorn/Leuven: Garant, 1990), pp. 23-32. For Clement Greenberg’s definition of modernism as purification see, amongst numerous other publications, ‘Towards a Newer Laocoön’ [1940] in Art in Theory, 1900-2000: an Anthology of Changing Ideas, ed. by Charles Harrison and Paul Wood (Oxford: Blackwell, 2003), pp. 562-568.

9. ‘Mijn obsessie is de literatuur als onderwerp van mijn literatuur’ quoted in Cyrille Offermans, ‘Herhaling, Onderbreking: Beckett, Michiels. Notities over techniek en kritiek in de Alfacyclus’ in Ivo Michiels: een letterwerker aan het word, ed. by Luk de Vos, Jaki Louage and Jean-Marie Maes (Hasselt: Heideland-Orbis, 1980), p. 104.

10. See Greenberg, ‘Towards a Newer Laocoön’, for a contemporary usage of the term ‘paragone’.

11. The Alfacyclus consists of Het boek Alfa (Antwerpen: Contact, 1963; repr. Amsterdam: De Bezige Bij, 1982); Orchis Militaris (Amsterdam: De Bezige Bij, 1968; repr. Amsterdam: De Bezige Bij, 1974); Exit (Amsterdam: De Bezige Bij, 1971); Samuel, o Samuel (Amsterdam: De Bezige Bij, 1973) and Dixi(t) (Amsterdam: De Bezige Bij, 1979).

12. Het Vonnis (Leuven: Davidsfonds, 1969); Kruistocht der Jongelingen (Leuven: Boekengilde de Clauwert, 1961).

13. Het Afscheid (Amsterdam: De Bezige Bij, 1969).

14. Paul de Wispelaere, for example, writes: ‘Het boek Alfa is een stream-of-consciousnessroman in de zuiverste betekenis van deze term: het geestelijk drama ervan speelt zich uitsluitend af in de verschuivende bewustzijnslagen van één enkel personage.’ English translation: ‘Het Boek Alfa is a stream-of-consciousness novel in the strictest sense of the term: the psychological drama takes place exclusively within shifting layers of consciousness of a single character’, ‘Van Belijdenis tot Creatie’ in Het Perzisch Tapijt (Amsterdam: De Bezige Bij, 1966) p. 40.

15. ‘Aan elke indruk als zou de structurering van de tekst uitgaan van een “ik”, van een (roman-) personage is een eind gemaakt door een radicale formalisering van de schriftuur.’ English translation: ‘The radically formal nature of the writing forecloses the possibility of reading the text as structured around the impressions of an “I”.’ Herhaling, Onderbreking, p. 114.

16. See for example ‘Antwoordt / Jawel, meneer / Jawel is geen antwoord / U hebt gelijk / Meneer! / Meneer’. English translation: ‘Respond / Yes, sir /Yes is not an answer / You are right / Sir! / Sir’, Exit, p. 24.

17. Henri Lefebvre, Rhythmanalysis: Space, Time, and Everyday Life, trans. by Stuart Elden and Gerald Moore (London: Continuum, 2004).

18. ‘To enter into a society, group or nationality is to accept values (that are taught), to learn a trade by following the right channels, but also to bend oneself (to be bent) to its ways. Which means to say: dressage. Humans break themselves in [se dressent] like animals. They learn to hold themselves. Dressage can go a long way: as far as breathing, movements, sex. It bases itself on repetition. One breaks in another human living being by making them repeat a certain act, a certain gesture or movement. Horses, dogs are broken in through repetition, though it is necessary to give them rewards. One presents them with the same situation, prepares them to encounter the same state of things and people. Repetition, perhaps mechanical in (simply behavioural) animals is ritualized in humans. Thus, in us, presenting ourselves or presenting another entails operations that are not only stereotypes but also consecrated: rites. In the course of which interested parties can imagine themselves elsewhere: as being absent, not present in the presentation.’ Rhythmanalysis, p. 39.

19. ‘Rhythm appears as regulated time, governed by rational laws, but in contact with what is least rational in human being: the lived, the carnal, the body. Rational, numerical, quantitative and qualitative rhythms super-impose themselves on the multiple natural rhythms of the body (respiration, the heart, hunger and thirst, enzovoort) though not without changing them.’ Rhythmanalysis , p. 9.

20. Gilles Deleuze and Félix Guattari employ the phrase ‘rhythmic consistency’ to refer to collective bodies that do not have a substantial consistency but cohere rhythmically. See A Thousand Plateaus: Capitalism and Schizophrenia, trans. by Brian Massumi (London: Continuum, 1987) pp. 363- 371.

21. Michiels, Orchis Militaris 67.

22. ‘[…] sedert hij het zich had aangewend spaarzaam en oplettend te zijn met woorden en met antwoorden op de woorden die uit de baden en de bedden en van de tafels naar hem opstegen en vanuit de hoogte op hem neerkwamen […]’; [‘[…] since he had learned to be careful and sparing with words and with answers to the words that rose towards him from the baths and beds and tables, and descended upon him from great heights […]’], Orchis , p.23.

23. A scene of telephone sex in which the general orders someone to undress and engage in sexual activities follows the exact same pattern as the aforementioned dialogues. Each order is followed by a ‘yes’. Subjection and sexual subjection are thus presented as comparable activities. See Orchis , pp. 33-36.

24. See “I Hear You With My Eyes…” in Gaze and Voice as Love Objects, ed. by Renata Salecl and Slavoj Žižek (Durham, NC: Duke University Press, 1996), p. 101. See also The Plague of Fantasies (London: Verso, 1997) p. 20.

25. Samuel, o Samuel was broadcast by the BRT3 (Belgian radio) in 1973. ‘De madeliefjes, de madeliefjes’ and ‘Het Laatste Avondmaal’ are both plays for voices. The latter piece was meant to be performed on a pitch-dark stage, so that the audience could only hear voices.

26. See The Voice in Cinema, trans. by Claudia Gorbman (New York: Columbia University Press, 1999). Chion writes: ‘It should be evident that the radio is acousmatic by nature. People speaking on the radio are acousmêtres in that there’s no possibility of seeing them.’ p. 21.

27. I would like to thank the Instituut for Beeld en Geluid in Hilversum for making available a recording of ‘Hoe laat is het?’

28. ‘Dat we de dingen behoorlijk aanpakken / dat we de regels vastleggen / dat we een lijst opstellen / dat we de juiste methode volgen.’; [‘That we deal with things properly / that we formulate a set of rules / that we make a list / that we follow a method.’], Samuel, p. 28.

29. ‘Dat we alles bij elkaar / dat we op de keper beschouwd / dat we goed bekeken / dat we ronduit gezegd / dat we bij nader inzien / dat we uit de aard van de zaak / dat we de omstandigheden in acht genomen / dat we welgeteld / dat we hooguit / dat we op z’n minst / dat we noodzakelijkerwijs’; [‘That we in sum / that we , all things considered / that we all in all / that we generally speaking / that we on closer inspection / that we – to put it plainly – / that we in retrospect / that we – in view of circumstances / that we – when we add it all up / that we largely / that we at least / that we neccesarily’], Samuel, p. 29.

30. The Dutch expression ‘wie a zegt moet ook b zeggen’ (if you say a, you also have to say b) means that one has to draw the consequences from one’s words.

31. ‘Je geeft toch toe dat je a hebt gezegd? Een beetje aarzelend weliswaar, dat willen we in aanmerking nemen, maar niettemin, je mond is opengegaan, je kin is plus minus twee centimeter naar beneden gezakt, het lelletje achter in je keel heeft zich opgetrokken, je tanden hebben zich behoorlijk van elkaar verwijderd – links vooraan is er een kies die nodig moet worden behandeld, een bewijs temeer dat je mond wel degelijk is opengegaan.’ English translation: ‘You admit to having said, a? Perhaps, hesitatingly, and we are willing to take that into account, but still, you did open your mouth, you did lower your chin roughly two centimetres, the lobe in the back of your throat moved up, your teeth separated from each other considerably, revealing a tooth that needs to be seen to, which proves that you really did open your mouth.’ Samuel, p. 36.

32. In his book about the voice, Mladen Dolar argues that there is a fundamental division within the voice. On the one hand it conveys signifiers, on the other hand it is an object. A Voice and Nothing More (Cambridge, MA; MIT Press, 2006), p. 98.

33. ‘The Grain of the Voice’ in Image, Music, Text, trans. by Stephen Heath (New York: Hill & Wang, 1977), p. 181.

34. ‘[…] ik heb tekens gebruikt, cijfers, het alfabet, woorden, termen, leuzen, gebeden. Ik heb obsceniteiten gebruikt […] ik heb mijn tong gebruikt, zonder ophouden heb ik mijn tong gebruikt. Dacht je dat ik niet opschoot?’; [ ‘[…] I have used signs, numbers, the alphabet, words, slogans, prayers. I have used obscenities […] I have used my tongue, without cease I have used my tongue. And you thought I didn’t hurry? […]’] Samuel, p. 43.

35. A Voice, p. 32-33.

36. ‘En er zijn de psalmen, de gezangen, de litanien in onze kerken, een ritme dat je niet meer loslaat wanneer je er eenmaal van doordrongen bent geweest. Meer het ritme blijft nawerken dan de woorden…’; [‘And there are the psalms, the chants, the litanies in our churches, a rhythm that doesn’t leave you once you have been penetrated by it. The rhythm lingers on more than the words…’], Fernand Auwera, ‘Ivo Michiels’ in Schrijven of schieten: interviews (Antwerpen: Standaard Uitgeverij, 1969), p. 248.

37. ‘In “Het boek Alfa” en in “Orchis Militaris” is die ritus soms zeer expliciet verwoord, zoals in de litanie-fragmenten bijvoorbeeld, maar hij is ook wel onderhuids aanwezig, alle bladzijden zijn ervan doortrokken.’ [‘In “Het boek Alfa” and in “Orchis Militaris”, certain rites are literally cited, as in the litany fragments for example. But it also remains present under the surface of the text, seeping into every page.’], Auwera, Schrijven, p. 248.

38. Author’s translation. Original text: ‘[…] hoe harder hij de oren dichtkneep hoe veelvuldiger ze werden; ze stroomden op hem toe uit de vensters van de klassen en ze klonken op uit de keuken en de slaapkamer en ook uit de kerk en op straat en op de speelplaats waren ze en er was haast geen minuut op de dag die zonder bevelen was en het begon al vroeg met hop uit bed en hop bidden en hop een plasje doen en ging voort met hop bidden en hop een kus aan je vader die opstapt en hop een kus aan je moeder die thuisblijft en hop je tas en hop je broer en hop recht naar school met aan de hand je tas en je broer en voort met hop bidden en hop zwijgen enz.’ Alfa, pp. 25-26.

39. ‘“Het boek Alfa” [is] opgebouwd op tegenstellingen, die onder meer tot uitdrukking komen in het ritme van het boek. “Links-rechts-links-rechts” en “hop-hop-hop-hop” [...] een ritme dat ons van buitenaf wordt opgedrongen door opvoeding, geweten, enzovoort.’, Ivo Michiels: “Mijn obsessie is de literatuur als onderwerp van mijnliteratuur.”’ in 28 Interviews (Amsterdam: Meulenhoff, 1971) p. 151.

40. ‘The Ethics of the Voice’ in A Voice, pp. 83-103.

41. A Voice, p. 103.

42. ‘The Object Voice’, in Gaze and Voice as Love Objects, p. 14.

43. Metastases of Enjoyment: Six Essays on Women and Causality (London: Verso, 2005). (Emphasis mine.)

44. Alice Yaeger Kaplan, Reproductions of Banality: Fascism, Literature, and French Intellectual Life (Minneapolis: University of Minnesota Press, 1986).

45. ‘The administrators of fascist radio stations sometimes connected their broadcasting success to real crowd-gathering. In the Italy of the 1930s, Mussolini organized a radio show called the ‘Workers, Ten Minutes’ that interrupted all activity in factories […] As of 1933 […] Le Poste Parisien […] initiated the first daily “wake-up” weather and news program directed at the private listener […]’ Kaplan concludes that ‘(t)he tension between the radio experience as a private experience and a public one is at the heart of radio ideology’, Reproductions, pp. 135-6.

46. ‘The fascist position on radio was figuratively, not literally, collective: the ideal fascist broadcast, whether monitored individually or in a crowd, should extend the listener into an imaginary crowd spirit.’ Reproductions, pp. 135-136.

47. Juliet Flower MacCannell, ‘Facing Fascism: A Feminine Politics of Jouissance’ in Lacan, Politics, Aesthetics, ed. by Willy Apollon and Richard Feldstein (Albany: SUNY Press, 1996), pp. 65-100; and ‘Fascism and the Voice of Conscience’ in Radical Evil, ed. by Joan Copjec (London: Verso, 1996), pp. 46-73.

48. ‘Fascism and the Voice of Conscience’ pp. 50-51.

49. ‘Wie schrijft, die kiest’, DWB 4 (2008).

Yasco Horsman is University Lecturer in Film and Literary Studies in the Institute of Cultural Disciplines at Leiden University. He is the author of Theaters of Justice: Judging, Staging and Working Through in Arendt, Brecht and Delbo (Stanford University Press, 2011), and essays on Resnais, Freud, Kiarostami, Spiegelman and Coetzee.